UMETNOSTI U ČAST A PROTIV NEMARA I ZABORAVA – „KLAS – majstor stripa i karikature“ Živojina Tamburića; izdavač „Modesty stripovi“, 2025.

 

Kao osma knjiga u, velikanima domaće 9. umetnosti posvećenoj, ediciji „Osvrti“ izdavačke kuće „Modesty stripovi“ objavljena je monografija „KLAS – majstor stripa i karikature“ zapaženog strip istoričara i teoretičara Živojina Tamburića (1957). Ako je nekome od potencijalnih čitalaca ime i prezime Aleksandar Karakušević (1927-2002) nepoznato, sva je prilika da mu je umetničko ime Klas itekako poznato a kada se na prednjoj korici knjige ugleda karikatura prepoznatljivog grafizma dileme, barem sa one srednjih godine, više – nema. Klas je svojim stripovima, ilustracijama, karikaturama i tzv ’primenjenim’ crtežima (reklamama, logoima za razne firme ili izdanja), obeležio vizuelni identitet ovdašnjih prostora od 1960-ih do kraja veka.

            Aleksandar Karakušević, rođen u Skoplju, tokom rata sa porodicom proteran u Srbiju, posle rata student arhitekture, opsednut crtanjem likova iz stripova i filmova, 1950. godine postaje najmlađi karikaturista humorističkog lista „Jež“; umetničko ime Klas je rezultat dogovora sa kolegom Leonidom Semenjukom posle koga su svoje radove potpisivali kao „Klas I“ i „Klas II“. U „Ježu“ je Klas ’pekao zanat’ pored velikana kakvi su Ivan Lučev, Đorđe Lobačev, Milorad Ćirić sve dok nije dostigao prepoznatljiv likovni manir pojednostavljene, plošne stilizacije. Godine 1958. Klas je prešao u redakciju magazina „Ilustrovana politika“ u kojoj je ostao do 1990.g. i formalnog penzionisanja koje ga nije sprečilo da i dalje neumorno crta i objavljuje na raznim ’poljima’ i formama. Klas je bio najproduktivniji kao karikaturista; teme njegovih karikatura bili su svakodnevni događaji i društveni problemi ’socijalističke zajednice’ ali i problemi koji su ’mučili’ čitav ljudski rod. Sposobnost da precizno uoči ono što je ’smešno’ u ozbiljnim situacijama donela mu je značajnu slavu među najširim slojevima čitalaca i uvažavanje domaće kritike kao i dvadesetak nacionalnih nagrada. Klasova strast bilo je učestvovanje na međunarodnim konkursima za karikature i na njima je zaslužio mnoštvo nagrada pa je kao najnagrađivaniji karikaturista ušao u Ginisivu knjigu rekorda i u tri enciklopedije svetske karikatura; decenijama je bio najpoznatiji karikaturista iz Jugoslavije i imao mnoštvo prijatelja iz ove branše širom sveta. Učestvovao je na više od 400 kolektivnih izložbi karikatura širom sveta i imao 40 samostalnih izložbi po tom istom svetu.

            Klas je bio neumoran i kao autor naslovnih strana (za „Dečje novine“, „Jež“, „Politikin zabavnik“), svakovrsnih ilustracija i grafičkog dizajna (od rasporeda časova ili novogodišnjih čestitki do reklama za raznovrsne proizvoda; posebno su interesantne njegove ’putopisne karikature’ - crtane impresije o svetskim gradovima). Osim prepoznatljivog potpisa u uglu Klasovih crteža čest gost  je bio pas koji je za zanimanjem (i čuđenjem) pratio šta se to oko njega dešava. U njegovom celokupnom opusu strip je, barem nominalno, najmanje zastupljen ali su njegovi dometi bili itekako ispred svog vremena; Klas je od 1962. do 1964. godine stripove objavljivao u „Dečjim novinama“ („Na mirisnoj livadi“, „Začarana šuma“, „Vitez na ovnu“, „Čudo u Gruži“...) i „Nasmejanim novima“ („Dobri Šarko“, „Mudra patka“...) a jedan strip („Društvo izmišljatora“ po scenariju Pavla Kićevca) 1964.g. u „Malom ježu“. Scenarija za većinu stripova je pisao pesnik Dobrića Erić i objavljivani su u formi dvokaiša, u boji (osim prvog, crno-bele „Balade o kovaču i mačkicama“). Erićeve duhovite priče u rimovanim stihovima (ne bez tamnih tonova) Klas je sjajno ’obukao’ u slike koje su plenile prividnom jednostavnošću (bez ’zašećerenosti’), ubedljivim karikaturalnim likovima uz povremena sasvim inovativna rešenja. Proteklo vreme nije naškodilo ovim stripovima jer su i danas sveži, pregledni i zabavni. U analitičkoj i znalačkoj uvodnoj studiji Tamburić u širokom zahvatu, koji obuhvata kako sagledavanje društvenih i izdavačkih (ne)prilika, traganje za Klasovim uzorima u karikaturi i stripu tako i svedočenja kolega o sjajnom, duhovitom kolegi sa večitom lulom u ustima odnosno njegov porodični portret, daje zaokruženu sliku o izuzetnom akteru naše kulturne istorije. Upravo zbog nesporne kompetentnosti ove monografije o našem sjajnom, svetski poznatom autoru, ona se neizostavno mora naći u svim bibliotekama u Srbiji kao svedočanstvo o blistavoj prošlosti koja se ne sme zaboraviti, kojom se nove generacije trebaju ponositi i na koju se mogu ugledati.

(„Dnevnik“, 2026.)

           

PORTRET ZNAČAJNOG STRIP STVARAOCA - “Dušan Reljić - strip, karikatura, ilustracija” Predraga Đurića; izdavač “Modesty stripovi” 2019.

Izdavačka kuća “Modesty stripovi”, koju vodi osvedočeni strip znalac i entuzijasta Živojin Tamburić, znana je domaćim stripoljupcima po kvalitetnim stripovima iz novije svetske produkcije te po pažnji koju posvećuje domaćem stripu, njegovoj tradiciji i tekućem postojanju. U ediciji “Osvit”, ovaj izdavač do sada je štampao knjige “Stripovi koje smo voleli” (2011), Tamburića, Zupana, Stefanovića, koja je kritički leksikon stripova objavljenih u Jugoslaviji u XX veku, i Zupanovu monografiju “Ivo Kušanić” (2015). Nova knjiga u seriji je monografija “Dušan Reljić - strip, karikatura, ilustracija” Predraga Đurića (1974), pisca i strip scenariste, još jednog od dragocenih a retkih strip posvećenika. Ovo se delo u potpunosti uklapa u osnovnu intenciju biblioteke “Osvit” koja je da znatiželjnoj publici otkrije važne a zapostavljene strip stvaraoce, da njihove opuse sistematizuje i verifikuje i tako postavi osnove za dalja proučavanja odnosno moguće reprintovanje stripova rasutih po mnoštvu najčešće nedostupnih publikacija. Ova bezmalo prosvetiteljska namera jedini je način, pošto ne postoji organizovana državna akcija, da se sačuva bogatstvo ovdašnje strip tradicije i preda budućim generacijama sa nadom da će one prema tom blagu biti uviđavnije od apatičnih savremenika i nezainteresovanih državnih institucija.

            Dušan Reljić je rođen u Novom Sadu 1948. godine, odrastao je u Banjaluci a filozofiju i sociologiju studirao u Beogradu. Višestruko je nadaren za sport (u Banjaluci se proslavio kada je, sa 15 godina, pobedio legendarnog teškaša Dragana Batara) i muziku (bio je član okteta RTB-a i snimio 11 ploča kao pratnja popularnim pevačima folk muzike). Prve karikature objavljuje 1968. god. a tokom studija sarađuje sa “Dečjim novinama”. Zahvaljujući slici okteta sa nastupa na Beogradskom proleću 1972.g, objavljenoj u Banjalučkim dnevnim novinama “Glas”, Reljić je dobio priliku da u tom listu objavi svoj prvi strip “Dejan”. Time je njegova okrenutost crtanju, koja nije nailazila na odobrenje porodice, konačno realizovana i ozvaničena. Dve godine kasnije Reljić se zapošljava u listu “Borba” (biće u radnom odnosu do 1984.g); uporedo stvara i objavljuje ilustracije i stripove. Jedan je od osnivača “Beogradskog kruga 2” koji je okupio mlade strip stvaraoce i najavio domaći strip bum. Sarađuje sa “YU stripom”, gde objavljuje stripove “Neretljanski ratnik” po scenariju Vladimira Nedanoskog, i strip “Iskupljena čast”, za magazin “Kondor” radi stripove “Orion” i “Leptir”, za list “Rad” kreira humorno-kritički strip “Radiša”, radi i namenske stripove (“Vasa Trasa” za akcijaške novine i promotivni “Štedljivko”). Za zagrebački “Vjesnik” crta licencne stripove “Tom i Džeri” i “Bili i Bul”, a za “Politiku” stripove “Paja Patak” i “Miki Maus”. Kompletan je autor stripova “Uvod u Dekameron” i “Aligator Ale”; u “Politikinom zabavniku” objavljuje brojne ilustracije i strip serijale “Družina Kliker” i “Daniel i Marko” a za britanski “Igl” radi strip “Komandosi”. Početkom 1990-ih, zbog kulturne blokade i sankcija, u potrazi za poslom, sa saradnikom Zoranom Kovačevićem, odlazi u Grčku a nakon početnih uspeha seli se u Atinu, zapošljava u “Mamut komiksu” a kasnije u listu “Elefterotipija” gde crta karikature i ilustracije a radio je i različite stripove, od kojih je najzapažaniji bio “Balko from Neworderland”. U Beograd se vraća 2011. godine i do danas je i dalje aktivan, posebno na polju karikature i ilustracije.

            Reljićeva dosadašnja karijera odraz je položaja koji je strip imao na ovdašnjim prostorima; počev od uzdržanog tolerisanja i svrstavanja u okrilje omladinskih, dečijih ili humorističkih publikacija te namenskog “korišćenja” - mada su Radišine strip avanture bile itekako oštra politička kritika u ono vreme a i danas - preko stasavanja i izdizanja generacije mladih i ambicioznih umetnika koji su u stripu videli veći potencijal te naglog širenja strip tržišta i strip “posla” do prekida svih aktivnosti zbog raspada tadašnje Jugoslavije. Reljić je radio profesionalno predano, puno objavljivao ali je ipak mnoštvo njegovih stripova ostalo neobjavljeno sticajem raznih nepovoljnih okolnosti. Mada su mu akcioni stripovi bili itekako atraktivni čini se da se on najbolje snalazi u zahtevnim vodama humorističkog-geg stripa neretko začinjenog gorkom poukom ili vrcavim dosetkama.

            Monografija “Dušan Reljić - strip, karikatura, ilustracija”, sazdana od biografsko-teorijskog dela te stotinjak stranica reprintovanih stripova, karikatura i ilustracija, uz detaljnu stripografiju, znalački predstavlja jednog od relevantnih strip stvaralaca druge polovine XX veka i svakako je nezaobilazna za svako daljnje bavljenje 9. umetnošću na ovim prostorima.

            (“Dnevnik”, 2020.)