RELEVANTAN PRIKAZ NAUČNE FANTASTIKE U PROŠLOM VEKU – „Naučna fantastika, ogledalo stvarnosti 20. veka“ Aleksandra Manića; izdavač Informatika, 2025.

Studija intrigantnog naslova „Naučna fantastika, ogledalo stvarnosti 20. veka“ Aleksandra Manića (1958), nakon citata iz Stendalovog romana “Crveno i crno” (1830): "Eh, gospodine, roman je ogledalo koje se šeće velikim putem. Ponekad ono u vašim očima odražava plavetnilo neba, ponekad glib puta.”, započinje poglavljem „Naučna fantastika je...“ odnosno citatom Žerara Klajna, poznatog francuskog autora i izdavača naučne fantastike: „Nikada nigde nisam naišao na takvu opsesiju definicijom. (...) Međutim, naučna fantastika izaziva neku vrstu definišućeg svraba, potvrđujući da je bilo kakva definicija oblasti nemoguća, jer čim je predložimo, iscrpnu ili sveobuhvatnu, pametan čovek otkriva tekst koji mu izmiče ili je autor elegantno zaobilazi, što dovodi do preformulisanja žanra, ad infinitum". I, zaista, broj definicija (ili njihovih pokušaja) ogroman je i svakako nesrazmeran broju definicija umetničkih formi koje su stare nekoliko hiljada godina dok je naučna fantastika ’mlada’ oko dve stotine godina, mada su joj koreni dublji - po nekim teoretičarima sežu do antičkih vremena. Ali, ako je ’fantastika’ poznata i ’korišćena’ kroz čitavu ljudsku istoriju, pojam nauke je mnogo mlađi; termin ’naučnik’ skovao je tek 1834. godine Vilijam Vivel.

            Kako bi ‘opravdao’ naslov studije Maniću je valjalo da u izlaganjima koristi multidisciplinarni pristup. S jedne strane je bilo nužno praćenje razvoja naučne fantastike kao žanra (u književnosti, filmu, stripu) odnosno njenog odnosa prema književnosti ‘glavnog toka’ i (tematskim, stilskim) promenama koje su se tokom 20. veka dešavale; s druge strane valjalo je zabeležiti društvene, političke, naučne i tehnološke promene u ovom veku da bi se, konačno, ove dve strane dovele u korelaciju u kojoj naučna fantastika nije bila samo puki pratilac dešavanja već i ozbiljan komentator i kritičar tekućih tendencija pošto se, u odnosu da druge umetničke forme, naučna fantastika kretala na vrlo specifičnom polju budućnosti u kojoj će se mnogi od aktuelnih trendova ‘razviti’ i izroditi u ne uvek humana društva. Distopijska dela bila su i ostala snažna i uverljiva upozorenja na stranputice budućnosti ka kojima se kreće upravo u trenu nastanka takvih priča i romana.

            Studija prošli vek deli na nekoliko celina: Vreme propasti - 1900-1949, Vreme promena - 1950-1963, Vreme protesta - 1964-1976. i Vreme profita - 1977-2000; u svakom od ovih perioda dešavaju se značajni društveni potresi koji imaju odjek u naučnoj fantastici. Vera u nauku i nove tehnologije nestaje posle I svetskog rata što rezultira brojnim distopijskim romanima. Nova podela sveta posle II svetskog rata odnosno ‘rasplamsvanje’ Hladnog rata sa mogućom nuklearnom apokalipsom produbljava sumnje u prosperitet ljudske vrste (iako, naravno, ima i optimističkih glasova); naučna fantastika sve je manje bezazlena eskapistička zabava a sve više literatura koja postavlja ozbiljna pitanja. U vremenu studentskih pobuna i protesta protiv ratova te bujanja subkulurnih pokreta nove generacije pisaca traže, u okrilju Novog talasa, umetnički ambiciozniju naučnu fantastiku koja je i dalje politički angažovana. Industrija zabave, posebno filmska, ‘otkriva’ naučnu fantastiku kao profitabilan žanr i potencira proizvodnju ‘robe’ koja će se sigurno prodavati što donosi mnoštvo zabavnih ali umetnički minornih dela. Ipak, polovinom 1980-ih na sceni se pojavljuje kiberpank, žanrovski pokret koji donosi literaturu znatnih intelektualnih izazova i umetničkih kvaliteta.

            Osim opštih društvenih i literarnih prilika Manić temeljno analizira brojna ključna naučnofantastična dela koja su reperi u razvoju žarna, od njegovih početaka (“Frankenštajn” Meri Šeli), takozvanog Zlatnog perioda (“Zadužbina” Isaka Asimova, “Grad” Kliforda SImaka, “Peščana planeta” Frenka Herberta), Novog talasa (romani Filipa Dika, Ursule Le Gvin) do kiberpanka (“Neuromanser” Vilijema Gibsona). Nisu zapostavljena ni dela nastala van anglosaksonskog govornog (posebno dela francuskih autora) odnosno u tzv Istočnom bloku (Stanislava Lema, braće Strugacki); analizirane su i knjige domaćih pisaca (Borislav Pekić, Boban Knežević, Dragan R. Filipović, Radmilo Anđelković) odnosno stripovi Željka Paheka.

            “Naučna fantastika, ogledalo stvarnosti 20. veka“ Aleksandra Manića pleni nespornom stručnošću, širinom i preciznošću analiza epohe i pojedinačnih umetničkih dela što, sveukupno, daje autoritativan, relevantan prikaz naučne fantastike u prošlom veku.

            (“Dnevnik”, 2026.) 

ILIJA BAKIĆ "'68 ili Decoumorstvo"; "Dnevnik" 30.08.2026.

 

NINĐA PROTIV DEMONA – „Rajački – Ninđa 3“; izdavač: Narodno pozorište Timočke krajine – Centar za kulturu „Zoran Radmilović“ Zaječar /Suizdavač: Udruženje ljubitelja stripa i pisane reči Nikola Mitrović Kokan“ Leskovac, 2025.

 

Iskusni (čitaj, prosedi) stripoljubci koji su stasavali na ovim prostorima (i, ne maknuvši se, promenili nekoliko država) tokom 1980-ih i 1990-ih znaju ko je „Ninđa“ –pored popularnih akcionih filmova, debelih romana Erika fon Lustbadera, pa stotinjak plavih roto svezaka, postoji samo jedan strip „Ninđa“ koji je izlazio u „Eks almanahu“ u izdanju „Dečjih novina“! Zato je kratki naslov na koricama knjige “Rajački *** Ninđa” (zvezdice su nedostojna oznaka za šurikene a ima ih tri jer je ovo treća knjiga u seriji) uz crtež maskiranog ratnika, dovoljan da znaju šta ih čeka između tvrdih korica. Ovo je, dakle, treći (završni) tom monografije posvećene stripu “Ninđa” i njegovom crtaču Draganu Stokiću Rajačkom (1951). Znatiželjni čitaoci će kroz tekstove i strip epizode otkrivati ili se podsećati još jednog fenomena popularne kulture iz 1980-ih sa prostora Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije. Tada su na kioscima, među mnoštvom šarenih svezaka roto romana (od milošte zvanih i ‘pisani romani’ da bi se razlikovali od – ‘crtanih romana’) kroz koje su se šepurili kauboji, detektivi, policajci i kriminalci, povremeno i svemirski borci (pa čak i Konan) a među najpopularnijim su bile (od 1983. godine) sveske plavih korica sa ponosnim naslovom “Ninđa” koje su većinom bile delo Dereka Finegana (u ‘civilstvu’ znanog kao Brana Nikolić, strip otac Mije Siledžije i Bendžo Koste, koji je pisao i romane o Doku Holideju). Mlađarija je obožavala avanture Leslija Eldridža, Amerikanca koji je ‘izučio’ za ninđu i u sočno opisanim bitkama protiv nevaljalaca svih boja, vrsta i fela delio pravdu u San Francisku. Ova popularnost nije promakla rukovodstvu “Dečjih novina” pa je Ninđa prešao i u medijum stripa, debitovao u 485. broju “Eks almanaha” i postao instantno popularan. Ninđu, koji se pomalo razlikovao od pisanog uzora (uloga njegove drage Sumiko i druga-snagatora Tabasko Pita je bitno redukovana), u oko 30 epizoda (sve do poslednjeg 538. broja “Eks almanaha”) stvarala je ekipa proverenih scenarista i crtača (Toza Obradović, Dragan Stokić Rajački, Petar Aladžić i Miodrag "Mikica" Ivanović, Miodrag i Vladimir Krstić, Branislav Kerac i Sibin Slavković).

          Rajački je bio glavni crtač Ninđe po scenarijima Aleksandra Pešića (1951-2024) i Toze Obradovića (1950-2020), ali i kompletan autor; on je napisao i nacrtao prve epizode “Ninđe” koje su ‘probile led’ i pridobile pažnju čitalaca (reprintovane su u prvom tomu). U trećem tomu su epizode koje je Rajački svojeručno napisao i nacrtao, počev od crnohumorne igrarije “Veliki dan malog muvca” koja spada u bisere čitavog serijala. Trodelni “Demoni ipak postoje” omogućili su mu da se razmaše i scenaristički i crtački; narečeni demon je stanovnik mračnih dubina pakla (prizvan ambicijom i željom za zaradom vlasnika TV stanice) koji Ninđu baca na teške muke. Četvorodelni “Sinovi Velikog zmaja” vode Ninđu u centralnu bazu moćnih Sinova Velikog zmaja koji takođe ‘šuruju’ sa mračnim silama pa borba sa njima traži da Ninđa iskoristi sve svoje znanje i moć. Knjigu zaključuju dve kratke epizode (8 strana i “Haregei haiku” na 3 strane) kao dokaz likovnog majstorstva Rajačkog. Ninđa/Eldridž se, osim protiv ‘klasičnih’ kriminalaca koje eliminiše brzinom i hladnokrvnošću (uz pomoć ‘harageija’, šestog čula koje ga upozorava na opasnosti) ili čak klonova i robota, bori, na radost očaranih čitalaca, i sa svakovrsnim demonima i mračnim silama (tipičnim za horor priče) sa kojima oprobane metode borbe nisu dovoljne. No, ko god bio Ninđin protivnik, priče o njihovim susretima i sukobima prepune su vratolomne akcije, žučnih dijaloga, jurnjava i tuča što Rajački majstorski iscrtava svedenim, rafiniranim potezima. Njegove table sa crtežima različitih veličina podržavaju dinamiku dešavanja i vrtoglavom brzinom vuku čitaoca/gledaoca na nove i nove stranice.

          Značajan deo knjige su tekstualni prilozi koji upotpunjuju znanja o Ninđi. Vladimir Milošević opisuje genezu Ninđe u romanima Vajlda Barkera i Dereka Finegana odnosno u strip verziji Rajačkog a Vladimir Stefanović se bavi onostranim bićima u svetu ninđa.  “Strip je kompleksna kombinacija racionalnog i idejnog” je drugi deo intervjua Marka Stojanovića sa Rajačkim u kome ovaj promišlja bavljenje stripom kao i svoj pedagoški rad. Izjave desetak strip autora i teoretičara potvrđuju stav da je “Ninđa” značajno delo iz istorije domaćeg stripa a Rajački izuzetan, nepravedno skrajnut umetnik.

          (“Dnevnik”, 2026.)