VELIKI I ZNAČAJNI JUBILEJ – Povodom izlaska „Emitora 500“ Društva ljubitelja fantastike „Lazar Komarčić“ Beograd, 2023.

 

Nedavno je iz štampe izašao i u ruke ljubitelja stigao „Emitor“ broj 500, kojim su krunisane 43 godine izlaženja ovog glasila Društva ljubitelja fantastike „Lazar Komarčić“ iz Beograda; ovakva dugovečnost fanzina nije zabeležena na prostorima Srbije, bivše Jugoslavije, Evrope a, sva je prilika, ni na ostatku zemaljske kugle! Prvi broj „Emitora“ pojavio se decembra 1981. godine kao bilten Društva prijatelja naučne fantastike „Lazar Komarčić“ osnovanog u aprilu iste godine; urednik broja bio je Slobodan Knežević. Na 36 strana izneseni su razlozi za osnivanje Društva i odabir imena Društva, odnosno štampani Statut, eseji o naučnoj fantastici, prikazi aktuelnih filmova, konkurs za naučnofantastičnu priču kao i dve naučnofantastične priče iz pera Radmila Anđelkovića i Damira Joke. Društvo je, kao i svaki „fan klub“, pratilo dešavanja u naučnoj fantastici u svetu i na domaćem terenu ali je imalo i veće ambicije – da okupi retke domaće autore ovog žanra te da pomogne u stasavanju novih pisaca. Zbog toga je odmah raspisan interni konkurs za naučnofantastičnu priču a priče koje su dobile najviše glasova objavljivane su na stranicama „Emitora“. Ma kako ova pomoć izgleda mala urodila je plodom i Društvo je, zajedno sa „Emitorom“, postalo „baza“ čitave generacije domaćih pisaca naučne fantastike od kojih su mnogi i danas aktivni.

            U sledećim godinama „Emitor“ je menjao svoj izgled (šapilografija, fotokopija, digitalna štampa), urednike, obim i ritam izlaženja, teme kojima se bavio i načine na koje se njima bavio – od prevoda stranih publicističkih i teorijskih tekstova, domaćih stručnih radova do isečaka iz štampe. Jednako su bili zastupljeni literature i film i strip a kasnije kompjuterske i druge igrice. „Emitor“ je kontinuirano donosio nove priče domaćih autora a već tokom 1990-tih i njihove celokupne zbirke ili romane, rame uz rame sa prevodima priča pa i romana iz tekuće svetske žanrovske produkcije. Uz naučnu fantastiku u „Emitoru“ su se „švercovali“ i horor odnosno epska fantastika a njihova je sve veća popularnost bila razlog da se i naziv Društva promeni u Društvo ljubitelja fantastike; ipak, ime Lazara Komarčića (1839 – 1909), pisca prvog srpskog naučnofantastičnog romana „Jedna ugašena zvezda“ (1902), nije menjano.

            Društvo, a sa njim i „Emitor“, bili su okrilje za svaku novu generaciju ljubitelja žanrova odnosno za potencijalne autore koji su želeli da se okušaju u stvaranju drugih svetova, da zavire u budućnost ili osmisle alternativnu prošlost. Članovi Društva, saradnici i urednici „Emitora“ dolazili su i odlazili da bi ih nasledile mlade snage od čijeg poleta i entuzijazma je zavisio uspeh sastanaka i tribina Društva odnosno učestalost izlaženja „Emitora“ i valjanost tekstova koje je objavljivao. Godine 2004. „Emitor“ je na konvenciji EUROCON Evropskog društva za naučnu fantastiku proglašen za najbolji fanzin.

            Konačno, posle 43 godine izlaženja, na red je došlo i objavljivanje jubilarnog 500. broja „Emitora“; reč je o knjizi sa 272 strane, sa plastificiranim koricama i naslovnom ilustracijom proslavljenog strip autora Alekse Gajića. Sadržaj je, pak, mešavina svečarskog pogleda u prošlost Društva i skice tekućeg stanja u svetskoj i domaćoj žanrovskoj fantastici. Prvi segment broja čine priče proverenih fantastičara i onih koji tek stupaju na literarnu scenu; svaki od autora (Adrijan Sarajlija, Goran Skrobonja, Zoran Nešković, Miloš Petrik, Boško Martinović, Milan Peca Popović i Pavle Zelić) donosi svoju tematiku i svoju poetiku potvrđujući živost i bogatstvo žanroske scene što je zalog za njen opstanak i razvoj. U teorijskom delu autori (Ratko Radunović, Aleksandar Manić) promišljaju žanrovske 1950-te i 1960-te i ostavštinu koju su preneli u naredne decenije te njihov odjek koji stiže i do naših dana. Miloš Jocić, Tijana Tropin i Ilija Bakić analiziraju dela Pekića, Gubaša i Sterlinga dok Goran Skrobonja u autorefleksivnom ogledu „Prevođenje kao usud“ sugestivno piše o svojoj višedecenijskoj avanturi prevođenja knjiga.

            Svečarski segment „Emitora 500“ čine dva priloga Miodraga Miće Milovanovića: „Programi Društva „Lazar Komarčić“ od osnivanja do danas“ na punih 100 strana sadrži popis svih (ili gotovo svih) tribina održanih u Društvu, neretko ilustrovanih i fotografijama sa tih događanja; znatiželjnik će biti fasciniran mnoštvom tema o kojima se informisalo i raspravljalo, od onih koje su se ticale tekućih dešavanja (novih knjiga, filmova, stripova, igrica...) do onih koje su zadirale u temeljna pitanja promišljanja žanra, odnosa nauke i umetnosti, globalne budućnosti ljudske vrste... Članak „Interni konkursi Društva u osamdesetim“ prilika je da se, kroz popise radova koji su bili u konkurenciji i njihovih plasmana, prati razvoj pojedinih autora odnosno zastupljenost određenih tema u pričama. Oba Milovanovićeva teksta su temelji za neka kasnija proučavanja rada Društva i njegovih članova.

            „Emitor 500“ nudi izuzetni spoj opčinjenosti fantastičkim žanrovima, poletnog rada i stvaranja te visoke stručnosti u sagledavanju vrednosti ove literature i, kao takav, neoborivi je dokaz izdizanja autentične i umetnički relevantne domaće žanrovske književnosti u poslednjim decenijama XX veka pod okriljima Društva ljubitelja fantastike „Lazar Komarčić“ i njegovo sjajnog glasila „Emitor“.

            („Dnevnik“, 2023.)

OD KUGE NOVOG DOBA DO SVEMIRSKE EPOPEJE - Časopis „Znak Sagite“ broj 25; izdavač Everest media, 2019.

„Znak Sagite“, najstariji ovdašnji časopis za (žanrovsku) fantastiku, ubrzava ritam izlaženja pa se nakon prošlogodišnjeg jesenjeg broja upravo pojavio novi, januarski broj. Časopis izlazi od marta 1993.g. i u proseku se pojavljuje jednom godišnje (statistika, naravno, daje pogrešnu sliku obzirom da je bilo godina kada se pojavilo više brojeva odnosno godina bez i jednog broja). Podnaslov prvih 20 brojeva „Znaka“ bio je „Science Fiction, Fantasy&Horor“ potom je promenjen u sadašnji „Više od fantastike“ što bi trebalo da označi širenje od početnih žanrovskih na sve fantastične sadržaje; potvrdu tog  širenja nalazimo i u novom 25. broju na gotovo 300 stranica. Centralno mesto - po redosledu priloga i po obimu od preko 100 stranice - zauzima portret jednog od doajena naučne fantastike, proslavljenog pisca i kritičara/teoretičara Normana Spinrada (1940). Kako Spinrad, na žalost, kod nas jedva da je prevođen, ovaj portret je dobrodošla informacija za sve zainteresovane. Spinradovu prozu predstavljaju „Godine kuge“ iz 1988.g. (starijim čitaocima već znana iz „Alefa“ br. 25); reč je atraktivnoj noveli koja kroz sudbine nekoliko aktera slika američko društvo koje je rigidno reorganizovano kako bi se oduprlo epidemiji seksualnim činom prenosive, smrtonosne kuge (što, naravno, korespondira sa burnom pojavom HIV-a, u vremenu nastanka novele). U dve decenije epidemije razvijeni su državni mehanizmi izolacije obolelih kao i konzervativna doktrina opstanka sa brojnim zabranama rizičnog ponašanja (praćena rastom profita industrija lekova); na drugoj strani barikade je mesijanski pokret koji kroz fetišizovanje upražnjavanje seksa bez zaštite pokreće prirodne procese samoodbrane vrste. Spinrad vešto vodi zaplete naizmeničnim preplitanjem glasova aktera do poente koja (subverzivno, u hipi tradiciji) potencira snagu spontanog samoorganizovanja masa. Ovakav stav je rezultat vrednosnog sistema koji je Spinrad prihvatio odrastajući u burnim subkulturnim 1960-tim. Njegova je spisateljska karijera višestruko trpela što zbog slobodoumnih ideja (neke knjige su mu čak i zabranjivane) što zbog nemirenja sa principima izdavačkog biznisa; o svemu tome Spinrad lucidno piše u svojoj „Autobiografiji“ odnosno govori u kratkom interjuu koji je dao prilikom gostovanja na ovdašnjem „BEOKONU 2017“.

            Nastavak „Znaka sagite“ 25 donosi pregršt proze domaćih autora, od vrcavih crtica signaliste Miroljuba Todorovića i melanholičnog misticizma Slavena Radovanovića do „panč-lajn“ priče o varljivosti vremena Lucije Kanade (iza koje se kriju Kasandra Knežević i Andrea Stojanović) i jezovite storije o majčinskom žrtvovanju Lade Vukić. Dve priče Aleksandra Đukanovića dopadljive su fantastičke varijacije sudbina stvarnih ličnosti (Knuta Hamsuna i Embrouza Birsa). „Vi što maštate“ Adrijana Sarajlije čistokrvana je svemirska epopeja sa „bliskim susretom treće vrste“ (koji to, ipak, nije) bogate atmosfere i intrigantnih zaključaka. „Ravnodušnost crvenog sunca“ Miodraga Milovanovića napisana 1996. godine spada u podžanr alternativne istorije koji nije tako čest u domaćoj fantastici; i posle dve decenije priča je sveža, provokativna i dopadljiva. Njen kvalitet elaboriran je u eseju dr Nikole Bubanje i dr Aleksandra B. Nedeljkovića, koji se bavi uporednom analizom Milovanovićeve priče i romana „Vremeplov“ H. Dž. Velsa. Dr Nedeljković potpisuje i analizu sjajne novele Roberta Silverberga „Plovidba u Vizantiju“. Jelena Maričević Balać skreće pažnju na knjigu poljske slavistkinje Eve Stavčik „U imaginarijumu fantastike: lirsko-onirički model srpske postmoderne proze“ iz 2016.g. a Nataše Milić detaljno analizira knjigu priča „Spirodonova potera za neuhvatljivim“ doajena Radmila Anđelkovića odnosno novo izdanje „Tamnog vilajeta 2, izbora jugoslovenskog SF-a“, originalno objavljenog 1992.g; oba teksta su svojevrsne revalorizacije dela koja su oblikovale domaću naučnofantastičnu literarnu scenu u poslednje dve decenije XX veka. Pregršt soneta fantastičke tematike iz pera Milana Draškovića zaključuje literarni segment časopisa a preostale stranice prepuštene su tekstovima o fantastici u drugim medijima: Ivan Nikolić temeljno, sa mnoštvom faktografskih činjenica, analizira Senku, junaka iz zlatnih „palp“ vremena; režiser Predrag Ličina govori o svojoj horor komediji „Poslednji Srbin u Hrvatskoj“ a Bojan Pandža se bavi fenomenom ljubitelja horora. Par kratkih stripova zaključuje časopis koji čitaocima nudi niz zanimljivih i zabavnih tekstova koji će potvrditi svu lepotu i atraktivnost fantastike u svim njenim oblicima.

            („Dnevnik“, 2019.)

P.S. 

Zbog nejasnog i nepotpunog označenja u časopisu došlo je do nenamerne pogreške: Kasandra Knežević i Andrea Stojanović nisu spisateljice skrivene iza pseudonima već prevodilice priče Lucije Kanade. Izvinjavam im se zbog eventualnih neprijatnosti.

MNOGO VIŠE OD RUTINSKE FANTASTIKE - Časopis „Znak Sagite“ broj 24; izdavač Everest media, 2018.

Najstariji ovdašnji časopis za (žanrovsku) fantastiku „Znak Sagite“, počeo je da izlazi u martu 1993.g. i do danas je objavio 24 broja - u proseku jedan godišnje (statistika, naravno, daje pogrešnu sliku obzirom da je bilo godina kada se pojavilo više brojeva odnosno godina bez i jednog broja). Nominalni podnaslov prvih 20 brojeva „Znaka Sagite“ glasio je „Science Fiction, Fantasy&Horor“ dok je sadašnji „Više od fantastike“; ako je prva odrednica bila samoodređujuća (i samoograničavajuća) važeća sugeriše otvorenost za sve fantastične sadržaje i više od toga. Na takvoj otvorenosti insistira i urednica Angelina Meringer u „Reči urednice“ novog 24. broja („Everest media“, 2018) najavljujući priče, eseje, poeziju, intervjue, preporuke i tekstove o nekim „veoma, veoma uvrnutim stvarima“. Struktura časopisa je prepoznatljiva: „primarna“ književnost (proza, poezija) u prvom i „sekundarna“ (eseji, prikazi) u drugom delu. Broj otvara „Nesretni susret u Lankmaru“ (iz 1970) Frica Lajbera (1910-1992), klasika naučne i epske fantastike. Novela pripada podžanru „mača i magije“ koji je tada bio u usponu i traganju za načinom izlaska iz senke Tolkinovog „Gospodara prstenova“. Pripovest o dvojici vragolastih lopova slobodnjaka koji kradu od esnafski organizovanih lopova u bizarnom gradu (i svetu) srednjevekovnog „štimunga“ i pripadajuće funkcionalne magijom, sa insistiranjem na opisima egzotičnih enterijera, okruženja, manira oblačenja i naoružanja, pleni lepršavom lakoćom kojoj pola veka od pojavljivanja nije umanjilo šarm (ali jeste nelekturisani prevod). U sličnom tonu teče priča „O anđelima“, igrarija o dosadnom raju i anđelima birokratima, Hošija Šiničija, znamenitog autora kratkih proza; ovu priču prati informativan tekst o Šinićijevom stvaralaštvu Nikole Dragomirovića. Domaću fantastiku predstavlja 11 kratkih priča autora različitih generacija i poetika: od „proverenih“ (Boban Knežević, Darko Macan, Dragan R. Filipović - koji se na radost čitalaca oglasio posle dugog ćutanja) do onih koji treba da donesu dah svežine i promena na domaću žanrovsku scenu (Vukić, Segedinac, Satarić, Milić, Petrović, Robnik, Orlović, Antonić). Deset pesama Milana Draškovića vezuje modernistički manir pevanja sa naučnofantastičnom tematikom koja se, pak, često temelji na korišćenju naslova poznatih žanrovskih dela.

            „Sekundarni“ segment otvaraju eseji: „Fantastična naučna fantastika Morisa Renara“ Artura B. Evansa i „Oporuka Aleksandra Nikiforovića ili zaboravljena poruka Slobodana Mišića Paležanskog“ Miodraga Milovanovića. Evans temeljno i argumentovano piše o delu Morisa Renara (1875-1939), najboljeg francuskog SF pisca u periodu 1900-1930, otkrivajući pomake koje je doneo žanru i njegov uticaj na savremenike i pisce novih generacija. Milovanović se u istraživačko-analitičkom tekstu bavi delom zaboravljenog pisca S. M. Paležanskog (1903-1941) odnosno njegovim romanom „Oporuka Aleksandra Nikiforovića“ iz 1927.g. koji smešta u „korpus tekstova srpske avangarde vezan za ludilo“; Milovanovićev esej dostojan je kakvog relevatnog zbornika naučnih radova iz knjižene istorije. Uz esej je štampana i priča S. M. Paležanskog (sa fantastičkim elementima) „Na vratima smrti“. U stvaralačke radionice spisateljice Keri Von i ilustratora Kristofa Vašeja pokušala je da zaviri – intervjuišući ih - spisateljica Tamara Lujak.

            Pokretnim slikama pozabavila su se dva duža teksta: „SFRJ: istorija jugoslovenskog naučnofantastičnog filma“ Dimitrija Vojnova i „Holivudski filmovi o Srbiji“ Mladena Kalpića; u oba teksta faktografija je začinjena autorskim komentarima, anegdotama i dosetkama što doprinosi njihovoj ubedljivosti. Statičnim slikama 9. umetnosti bavi se tekst Nikole Dragomirovića „Strip: Legenda o Isu“ o uspelom mitološko-paganskom serijalu koji su stvorili Žan-Lik Istin (scenario) i maestro Dejan Nenadov (crtež). Na drugoj strani scene, onoj bližoj alternativnom stripu, stvara Bojan Milojević Asterijan koji se čitaocima predstavlja sa 10-tak tabli izuzetnog grafizma.

            Uz još par prikaza filmova i kompjuterskih igrica iz pera Marka Gilmora, Marije Milosavljević i Stevana Mitrova Radojčića, zaključuje se aktuelna „doza“ „Znaka Sagite“, dovoljno zanimljiva i zabavna da znatiželjni čitalac poželi da novi broj ipak izađe u ovoj godini.

            („Dnevnik“, 2018.)

ČUDA DALEKOG SVEMIRA ili PANORAMA SRPSKE NAUČNE FANTASTIKE – „Srpska naučna fantastika“ Miodraga Milovanovića; izdavač Everest Media, 2016.

Jedna od često pominjanih floskula o srpskoj prozi glasi da je ona prevashodno okrenuta realističkom literarnom maniru i da su najvaljanija dela stvarana upravo u realističkom „ključu“. Književna fantastika tretirana je kao izuzetak i eksces na koji ne treba previše obraćati pažnju. Ipak, ukoliko se književnoj istoriji pristupi bez predrasuda, bez robovanja nasleđenim stavovima, otkriće se da u srpskoj literaturi nije sve tako „realistično“. Knjiga Miodraga Milovanovića (1961), pisca, prevodioca, kritičara i hroničara, pod naslovom  „Srpska naučna fantastika“, dokaz je kako je dovoljan samo iskorak, promena vizure pa da se do tada jednodušno uvažavana slika o srpskoj literaturi promeniti odnosno usložniti i produbiti. Otuda ovo delo nije samo neophodan uvod u, širim krugovima čitalaca i kritičara, nedovoljno znanu oblast već se svojim širokim zahvatom predstavlja i kao teorijsko-kritička studija. Mada u „Uvodu“ Milovanović tvrdi da je knjiga pokušaj da se „što ilustrativnije“ prikaže „razvoj srpske naučne fantastike u književnosti, od pojave prvih tekstova sa elementima ovog žanra, do kraja prve decenije XXI veka.“ (istovremeno najavljujući i kapitalnu „Antologiju srpske naučne fantastike“ na kojoj rade pisac i izdavač Boban Knežević i Miodrag Milovanović), on, za razliku od mnogih svetskih autora, ne zazire ni od određenja pojma naučne fantastike (svestan da konačna definicija možda i nije moguća) pozivajući se na teoretičara Darka Suvina i njegovu definiciju po kojoj je naučna fantastika „književni žanr za koji su nužni i dovoljni uvjeti prisutnost i međudelovanje začudnosti i spoznaje, a glavna mu je formalna tehnika imaginativni okvir alternativan autorovoj empiričkoj okolini“ koji će biti korigovan i drugačijim teorijskim idejama. Jednako instruktivna su i razmatranja „Fantastika i naučna fantastika“ odnosno kratki „Istorijat svetske naučne fantastike“.

            Poglavljem „Istorijat izučavanja srpske naučne fantastike“ fokus se premešta na ovdašnje prostore i otvara segmentom „Srpska proto naučna fantastika“ koji će znatiželjnom čitaocu otkriti dela nastala u XIX veku u kojima se nalaze elementi koji će tek početkom XX veka ući u korpus novoformiranog žanra. Godine 1889.g. pojavljuje se drama „Posle milijon godina“ Dragutina Ilića, smeštena u daleku budućnost među savršene ljude „Duho-sveta“ i dvojicu ljudi starog kova; vrlo je moguće da je ova drama, koja nije naišla ne veliki interes savremenika, prva naučnofantastična drama u svetu. Prvi srpski naučnofantastični roman „Jedna ugašena zvezda“ Lazara Komarčića pojavio se 1902.g. i opisuje putovanje kroz čuda bliskog i dalekog svemira, po ugledu na popularne romane Kamija Flamariona. Do izbijanja I svetskog rata biće objavljeno još nekoliko proza sa elementima naučne fantastike. U poglavlju „Srpski SF između dva svetska rata“ autor analizira niz dela avangardnih umetnika, od „Gromobrana Svemira“ Stanislava Vinavera, „Burleske Gospodina Peruna Boga Groma“ Rastka Petrovića, „77 samoubica“ Branka Ve Poljanskog do knjiga „Kroz vasionu i vekove“ Milutina Milankovića i „Mrtve straže“ Mladena St. Đuričića nalazeći u njima brojne motive iz okrilja naučne fantastike. Autor ne zaboravlja ni dela „lake literature“ odnosno romane Branka Vidića (Brendon Vid) koji je često posezao za fantastikom kao okriljem za avanturu.

            Poglavlje „Srpska naučna fantastika za decu i omladinu“ ukazuje na domaća dela ovog profila objavljena pre i posle II svetskog rata sve do današnjih dana. Uz pominjanje opusa brojnih autora (Čedo Vuković, Voja Carić, Dušan Nikolić, Berislav Kosijer, Dušan Belča...) prati se i evolucija pojavljivanja naučne fantastike u raznim publikacijama, od „OTO zabavnika“, „Politikinog zabavnika“ do edicija roto romana „X-100“, „Plavi dodatak“, „Apolo“. Segment „Srpski hard SF“ prati razvoj domaće naučne fantastike u periodu izlaženja časopisa „Kosmoplov“ koga je nasledila „Galaksija“ odnosno magazina „Sirius“, almanaha „Andromeda“, knjiških edicija „Kentaur“, „Zvezdane staze“, „Supernova“. Sve veći broj domaćih autora uspeva da kontinirano objavljuje priče i romane, najčešće se ugledajući na iskustva svetskih, uglavnom anglosaksonskih kolega po peru. U prvoj polovini 1980-tih  stasava čitava generacija autora (R. Anđelković, D.Filipović, B. Knežević, G. Skrobonja, Z. Jakšić, V. Lazović...) okupljinih oko beogradskog Društva ljubitelja naučne fantastike „Lazar Komarčić“ koje kao jedan od svojih ciljeva ima i potenciranje domaćeg stvaralaštva u cilju koga organizuje interne konkurse za priče koji će, angažovanjem Bobana Kneževića, prerasti u konkurs „Znaka Sagite“ a nagrađene priče i novele pojaviće se u zbirkama „Tamni vilajet“ odnosno u magazinu „Alef“ („Dnevnik“ Novi Sad). Bitna karakteristika dela koja se tada pišu i štampaju je uvođenje domaćih motiva što se može smatrati znakom sazrevanjem autora i žanra. Raspad SFRJ uz ratove i ekonomske sankcije usporio je razvoj srpske naučne fantastike ali je ona opstala i razvija se do današnjih dana uz dolazak novih autora te mešanje naučne fantastike sa drugim žanrovima (horor, epska fantastika) ili pojavu međukategorija koje autor određuje kao pseudoistorijska fantastika, ženska i eksperimentalna proza. Očigledna je i pojačanu interakciju sa književnom maticom uz sve veći broj pisaca glavnog toka koji u svojim delima koriste iskustva žanra (B. Pekić, S. Nenin, Đ. Pisarev, G. Petrović, S. Radonjić, M. Novaković...). Na kraju knjige je skiciran i razvoj naučne fantastike u drugim medijima s ovih prostora (strip, film, radio drama...) odnosno organizovanja fandoma kao specifične forme okupljanja ljubitelja žanra.

            Milovanovićeva hronika-studija obiluje mnoštvom podataka, kratkim portretima pisaca, pojašnjenjima dešavanja u pojedinim periodima što, sveukupno, daje široku panoramu razvoja žanra na ovim prostorima od (pra)početaka do savremenih dana. „Srpska naučna fantastika“ nesporno je relevantan vodič kroz svetove srpske naučne fantastike kome će protek vremena samo potvrđivati značaj.

            („Dnevnik“, 2017.)