SVEŽA I INTRIGANTNA PROZA – „Jelisijum: rondo“ Živojina Petrovića; izdavač „Novosadsko kulturno-obrazovni krug“ 2021.

 

      Živojin Petrović (1964) na ovdašnjoj je literarnoj sceni prisutan bezmalo tri decenije; u tom je periodu u periodici objavio, pored filmskih i književnih kritika, niz priča a 1994.g. je, u izdanju Književne opštine Vršac, publikovana i njegova zbirka priča „Vodeni žig“. Otuda nedavna pojava Petrovićevog kratkog romana „Jelisijum: rondo“ u izdanju „Novosadskog kulturno-obrazovnog kruga“ svakako zaslužuje pažnju jer je reč o autoru samosvojnog, neuobičajenog proznog profila i stila. Nakon atraktivnog, višeznačnog naslova odnosno podnaslova koji, prema svom osnovnom muzičkom značenju, sugeriše način na koji je delo strukturirano-građeno (variranjem ključne teme), sledi priča situirana u (ne)postojeće mesto Veliko Sadište u kome je dvor vlastelina Marka od Lelandije; doba dešavanja je pogodbeni Srednji vek. Ovakva postavka literarne pozornice nedvosmisleno ukazuje na autorovo poznavanje predmetne epohe iz istorijskih knjiga i književnosti ali i na iskustvo iščitavanja dela koja pripadaju žanru epske fantastike a koje se ogleda u karakterističnom mitskom (mitotvoračkom) odnosu prema trivijalnoj svakodnevici (romana); upotpunjavanju atmosfere značajno doprinosi i često korišćenje arhaizama odnosno starinska konstrukcija rečenica, osobito u dijalozima, i prizora-scena kroz koje se radnja razvija.

        Sam zaplet znan je iz bajki, epova i saga i kao takav prepoznat i u teorijskoj literaturi (na primer kod V. J. Propa): u njegovom središtu su tri devojke-sestre-udavače koja traže naklonost trojice momaka. One su različitih karaktera – od vragolaste lakomislenosti i tmurne trezvenosti do nadmene uznositosti i samoljublja – i shodno tome različitih očekivanja od života pa su i njihovi izabranici slika i prilika devojačkih ambicija i planova: jedan je pompezni vitez, lakomislen i umišljen, sklon egzotičnim opijatima, drugi je korparev sin, vredna i povučen, poštovalac prirode, njene lepote i reda, treći je umetnik, majstorski svirač leute koji svojim tonovima može naterati uvelo cveće da oživi. Susreti devojaka i momaka, njihovo upoznavanje i iskušavanje u osnovi se svodi na takmičenje, na potvrđivanje sposobnosti i rešenosti da se nametne svoja volja i spremnosti druge strane da se toj volji pokori (isto važi i za međusestrinske odnose). U toj igri moći, varljivo bezazlenoj ali, po značenju, ozbiljnoj i sudbonosnoj, učestvuju, onoliko koliko im dozvoljava snaga ličnosti, bogatstvo-siromaštvo i položaj u maloj zajednici, roditelji devojaka i momaka, stari i mladi prijatelji, slučajni prolaznici... Poprišta događanja su „zvanična“ mesta (vlastelinov dvor, seoska krčma, vašar) kao i ona tajnovita (usamljene vodenice, napuštene kuće, čergarska staništa). Autor uspeva da dešavanja, zanimljiva i pored svesti znatiželjnog (i obaveštenog) čitaoca o variranju obrasca, učini još živopisnijim kako svežim i poletnim, neretko oneobičenim opisima tako i već pomenutim spretno iskorišćenim arhaičnim jezikom i jezičkim konstrukcijama. Na rečeno se nadovezuju i spisateljsko-zanatske veštine menjanja tačke pripovedanja od sveznajućeg pripovedača do ispovednog tona u prvom licu, od dramskih dijaloga i/ili monologa do antičkog hora (devojaka) te kratkih poglavlja u kojima se junaci i njihovi glasovi smenjuju.

        U Petrovićevom pripovedanju prepoznaju se uzori i reference na njih, modeli i obrasci (npr. mladi vitez povremeno se ponaša kao Don Kihot a njegov sluga je mudri i strpljivi Sančo – mada i njegovom strpljenju ima granica), što rezultira delikatnom i sofisticiranom postavkom sa nizom nijansi i valera. I samo finale u kome, pre konačnog razrešenja sudbine najstarije devojke-sestre-udavače, priča biva „presećena“ i na poslednjim stranicama dovedena u sadašnjost kako bi se postavilo univerzalno, svevremeno sudbonosno pitanje: da li umetnici mogu naći mir svakodnevnog života ili, možda, tako nešto i nije moguće jer umetnicima (pravim ili umišljenim, svejedno) „sleduje“ trajno nezadovoljstvo i (uzaludno) traganje za savršenstvom. Drastični prekid pripovednog toka i izmeštanje junaka iz njega, znano je u literaturi (setimo se npr Tvenovog „Jenkija na dvoru kralja Artura“) i dobrodošao je model za potcrtavanje-kontrapunktiranje određenih sudbinskih (ne)pravilnosti.

        Zaključimo, „Jelisijum: rondo“ Živojina Petrovića sveža je i intelektualno intrigantna proza u stilistički zavodljivom ruhu i svakako zaslužuje pažnju iskusnijih i ambicioznijih čitalaca.

            („Dnevnik“, 2021.)

PUTOVANJA KROZ PSEUDOISTORIJU I EPSKU FANTASTIKU ili TRAGAČI ZA SAZNANJEM –„Orlandova bura“ Živojina Petrovića; izdavač „Novosadsko kulturno-obrazovni krug“ 2021.

 

 

Nakon dvoipodecenijskog knjiškog ćutanja (prvu knjigu “Vodeni žig” objavio je 1994.g. u izdanju prestižne Književne opštine Vršac), uz retko oglašavanje u periodici,  Živojin Petrović (1964) je, u 2021.g, obradovao čitaoce sklone intrigantnoj i egzotičnoj literaturi čak dvema knjigama; najpre se, na početku leta, pojavio roman „Jelisijum: rondo“ a potom, pred kraj godine i “Orlandova bura: četiri novele” (obe u izdanju „Novosadskog kulturno-obrazovnog kruga“). Ova dela potvrđuju tezu da je reč o autoru samosvojnog, neuobičajenog proznog profila i stila.

Naslov „Orlandova bura“ (preuzet od prve novele u knjizi) asocira na dva dela književne istorije - poemu “Zalјublјeni Orlando” Matea Bojarda (objavljenu između 1489. i 1495.g) i slavni ep “Besni Orlando” Lodovika Ariosta (prva verzija se pojavila 1516. a konačna tek 1531.g); Petrović, sasvim u maniru postmodernizma, svoje delo “udeva” u ovaj niz mada se njegov naslov može tumačiti kao varijacija oba prethodna dela jer svoje temelje ima i u pomenutim knjigama odnosno njihovim tematskim preokupacima. Pozivanje na istoriju (realnog, literarnog odnosno mitskog sveta) vidljivo je u svim novelama, počev od imena junaka (Orlando, Leminkajnen), citata koji slede posle naslova a potiču iz  ukupnog fundusa svetske kulturne tradicije (od  Svetog pisma, Pesme o Rolandu, srpskih narodnih priča, Kalevale do srednjevekovnih trubadurskih i truverskih pesama) i podnaslova koji baštine muzičke termine (opera, rapsodija, rondo), uz humorno-parodijski odmak u vidu jedne “kurogonije” (!), što sveukupno uvodi znatiželjne čitaoce u pogodbeni pseudoistorijski Srednji vek koji je pozornica dešavanja. Naravno, ovakva postavka literarnih “dasaka koje život znače” nedvosmisleno ukazuje na autorovo poznavanje predmetne epohe iz istorijskih knjiga i književnosti ali i na znatno iskustvo iščitavanja dela iz žanra epske fantastike, modernog nastavljača epova, mitova i saga, koje se ogleda u karakterističnom odnosu prema “živahnoj” pseudoistorijskoj svakodnevici. Upotpunjavanju atmosfere značajno doprinosi i korišćenje arhaizama odnosno starinska konstrukcija rečenica, osobito u dijalozima i opisima prizora-scena kroz koje se radnja razvija. I sam raspored pripovedaka u knjizi apostrofira pomenuti dualitet istoricizma i žanrovskog: prva i treća pripovetka mogu se svrstati u istorijski  utemeljena dela sa elementima fantastike koji su u funkciji otvaranja nekih od krucijalnih dilema epohe ili celokupne civilizacije (susreta sa krajem sveta u naslovnoj pripoveci, sumraka vladavine starih bogova i dolaska novog u “Marijatinom sinu”); drugi i četvrti segment (“Cry, Dragon, Cry”, “Galsko celivanje”) funkcionišu na matricama epske fantastike propuštenim kroz specifičnu autorsku vizuru koja ih izdiže od žanrovske rutiniranosti i bezličnosti, podcrtane humornim odmakom koji istovremeno povećava uverljivost junaka – tačnije antijunaka Filisa, plaćenog mačevaoca sa brojnim nečasnim manama i njegovog druga Amarilisa, pohotnog vilenjaka koji je postao lutalica iz želje za avanturom ali i zbog bega iz bračnih okova. Pomenute dve novele nose dovoljno potencijala za čitavu seriju priča o (ne)slavnim podvizima ovog dvojca u lako karikiranim svetovima žanrovske epske fantastike.

Ma koliko različiti bili, svi Petrovićevi junaci su tragači za saznanjem, spasom zajednice ili pukom avanturom koji se, kada posle većih ili manjih muka stignu do svog cilja, sreću ne samo sa nepoznatim sutuacijama već i sa spoznajom ograničenosti sopstvenih fizičkih i mentalnih snaga: Orlando se vrti u krug umesto da učini ključni korak, Leminkajnen ne može da pojmi da njegovi bogovi nestaju a da svoju propast slave u gozbama i razvratu dok dvojac veseljaka-vragolana mora da otkrije opskurne seksualne moći zmaja otimača devica (koje se na ponašaju čedno) kao i moć neuobičajenog leka za buđenje uspavanih lepotica/začaranih princeza (ne baš umilnog ponašanja).

        Zapleti novela znani su iz bajki, epova i saga (prepoznatih u teorijskoj literaturi, na primer kod V. J. Propa) odnosno iz žanrovke fantastike a Petrović ih modifikuje i oneobičava prema potrebama svojih zamisli uspevajući da dešavanja učini svežim i poletnim. Na rečeno se nadovezuju i spisateljsko-zanatske veštine menjanja tačaka pripovedanja, korišćenje različitih žanrovskih modela kao i neočekivani “upadi” epizoda koje su formalno izvan tematskog okvira što je dobrodošao model za kontrapunktiranje određenih sudbinskih (ne)pravilnosti što sveukupno rezultira delikatnom postavkom sa nizom nijansi i valera.

        Rečju, “Orlandova bura” Živojina Petrovića sofisticirana je i intrigantna proza u stilistički zavodljivom ruhu koja se može iščitavati u više značenjskih ključeva i nivoa pa stoga definitivno zaslužuje pažnju iskusnijih i ambicioznijih čitalaca.

            (Dnevnik”, 2022.)